Wushu Việt Nam tại Asian Games lần thứ 20: bốn tấm HCĐ, một suất chung kết và giới hạn chưa phá được

Một ô trống trong sổ tay

Ngày 23 tháng 9. Bảng điện tử của nhà thi đấu vừa cập nhật kết quả bán kết hạng 56kg nam. Đinh Văn Tâm bước xuống khỏi sàn đấu, tay phải vẫn giữ nguyên tư thế phòng thủ theo phản xạ, dù trọng tài đã tuyên bố kết thúc trận từ vài giây trước đó. Tôi ngồi ở hàng ghế phóng viên thứ tư tính từ lối vào, sổ tay mở sẵn ở trang kẻ bảng: tên vận động viên, hạng cân, đối thủ, kết quả, ghi chú. Ô cuối cùng của dòng “Đinh Văn Tâm — 56kg” tôi điền hai chữ: chung kết.

Phía sau tôi, một đồng nghiệp đang đọc to tiêu đề vừa lên trang: wushu mang về một cơn mưa huy chương. Bốn tấm HCĐ trong một ngày thi đấu, cộng thêm một suất chung kết đồng nghĩa ít nhất một tấm HCB. Đó là con số mà bất kỳ phòng biên tập nào cũng muốn đẩy lên trang nhất, và tôi hiểu vì sao.

Nhưng trang sổ của tôi có thêm ba dòng nữa. Dòng thứ nhất: luật trao HCĐ cho cả hai vận động viên thua ở bán kết. Dòng thứ hai: hai trong ba trận thua của Việt Nam đến từ đối thủ Trung Quốc, một trận đến từ Iran. Dòng thứ ba: không có một thông số kỹ thuật nào được công bố — không số lần ném ngã, không tỷ lệ ra đòn trúng, không điểm số từng hiệp.

Trận đấu kết thúc, nhưng dữ liệu thì không. Và cho đến khi tôi có đủ dữ liệu trong tay, mọi kết luận về một “cơn mưa huy chương” vẫn phải nằm ở dạng tạm.

Một môn, hai bản chất

Wushu ở đấu trường châu lục không phải một bộ môn duy nhất. Nó là hai hệ thống thi đấu chạy song song dưới cùng một mái nhà liên đoàn, và người xem thường gộp chúng lại thành một khối.

Sanda — còn được gọi là sanshou — là đối kháng toàn thân. Vận động viên được phép đấm, đá, và điều quan trọng nhất: ném ngã, quật ngã, bắt chân rồi đẩy đối thủ xuống sàn từ tư thế đứng. Không có vật dưới sàn, không có khóa siết. Điểm được tính theo đòn hợp lệ, theo số lần đối thủ ngã, cộng trừ theo lỗi như ra ngoài vùng thi đấu hoặc dùng đòn bị cấm. Đây là điểm khác biệt căn bản so với kickboxing chuyên nghiệp kiểu K-1 hay Glory: các giải kickboxing đó không tính điểm cho đòn ném. Vì vậy, một kết quả sanda không thể dùng để suy ra năng lực kickboxing, và ngược lại. Hai hệ quy chiếu khác nhau, hai bộ kỹ năng khác nhau, hai kiểu vận động viên khác nhau.

Taolu là chuyện khác hoàn toàn. Đây là nội dung biểu diễn — bài quyền, bài binh khí, được chấm bởi hội đồng giám khảo theo hai trục: độ khó và chất lượng thực hiện. Không có đối thủ. Không có ai bị đánh ngã. Không có hiệp đấu. Một vận động viên taolu bước lên sàn, trình diễn một bài đã được luyện hàng nghìn lần, và nhận điểm. Bởi vậy, khi nói về taolu, người ta không đọc theo logic thắng thua mà phải đọc theo biên độ điểm số — khoảng cách giữa người được điểm cao và người bị điểm thấp, tỷ lệ giữa phần độ khó và phần thực hiện.

Bản tin mà tôi đang theo dõi gộp cả hai vào một tiêu đề. Nó ghi kết quả của sanda bán kết, và ghi một tấm HCĐ taolu, và cộng tất cả lại thành bốn. Về mặt kỹ thuật, phép cộng đó đúng. Về mặt phân tích, nó trộn hai loại dữ liệu không thể so sánh trực tiếp với nhau.

Đây là lý do tôi luôn tách sổ tay thành hai phần riêng: phần đối kháng ghi theo trận, phần biểu diễn ghi theo điểm. Trộn hai phần lại là bước đầu tiên để mọi kết luận sau đó trở nên sai lệch.

Cái luật không ai nhắc trong tiêu đề

Trong thể thức đấu loại trực tiếp của đại hội, cả hai vận động viên thua ở bán kết đều nhận HCĐ. Đây không phải sáng kiến của ban tổ chức kỳ này; nó là quy ước đã tồn tại qua nhiều kỳ đại hội khu vực và châu lục. Ý nghĩa của nó rất đơn giản: bốn vận động viên vào bán kết thì tất cả đều có huy chương.

Tôi nêu chi tiết này vì nó giải thích phần lớn con số bốn tấm HCĐ của ngày 23 tháng 9. Ba trong bốn tấm đó là HCĐ sanda, và cả ba đều thuộc nhóm “thua bán kết, tự động nhận huy chương”. Nói cách khác, chỉ cần vượt qua vòng tứ kết, ba vận động viên Việt Nam đã nằm trong vùng đảm bảo huy chương trước khi bước vào trận bán kết.

Đây không phải là một quan sát mang tính hạ thấp. Vào được bán kết của một kỳ đại hội châu lục là thành tích thật, và muốn vào được thì phải thắng ít nhất một trận vòng loại. Nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa câu “vào bán kết” và câu “giành huy chương”, và trong thể thức này, khoảng cách đó bị san phẳng bởi luật.

Bảng tóm tắt ngày thi đấu, theo đúng cách tôi ghi trong sổ:

• Sanda 56kg nam: Đinh Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga (Indonesia), vào chung kết, đảm bảo ít nhất HCB, chung kết thi đấu ngày 24 tháng 9.
• Sanda 60kg nữ: Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu (Trung Quốc) ở bán kết, nhận HCĐ.
• Sanda 60kg nam: Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo (Trung Quốc) ở bán kết, nhận HCĐ.
• Sanda 65kg nam: Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei (Iran) ở bán kết, nhận HCĐ.
• Taolu nữ: Dương Thúy Vi nhận HCĐ ở nội dung kiếm và thương.

Bốn tấm HCĐ, một suất chung kết. Con số tổng đúng. Nhưng để hiểu con số đó nói lên điều gì về vị thế của wushu Việt Nam, tôi phải đọc từng dòng riêng lẻ, và đọc cả cái luật đứng sau chúng.

Bốn suất bán kết, đọc từng trận

Bắt đầu từ trận duy nhất thắng. Đinh Văn Tâm ở hạng 56kg nam gặp Fereddy Sinaga của Indonesia. Đây là một cặp đấu nội bộ Đông Nam Á, và kết quả cho thấy vận động viên Việt Nam đang ở phong độ tốt hơn trong nhóm đối thủ cùng khu vực. Trận này không có thông số kỹ thuật kèm theo, nên tôi chỉ ghi nhận một điều: chiến thắng trước một đối thủ Đông Nam Á ở vòng loại là điều kiện cần để bước vào nhóm tranh huy chương, và Tâm đã làm được.

Điều đáng ghi hơn nằm ở vị trí của trận thắng đó trong bảng đấu. Ban tổ chức không công bố sơ đồ nhánh đấu chi tiết theo từng vòng, nhưng theo dõi cách ban huấn luyện đưa vận động viên qua từng trận, có thể thấy Tâm được đặt ở nhánh không có đối thủ Trung Quốc cho đến ít nhất là bán kết. Đó là dữ kiện quan trọng, và tôi sẽ quay lại nó ở phần sau.

Ba trận còn lại đều thua, và ba trận đó vẽ nên một bức tranh rất rõ.

Trận thứ nhất: Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu ở hạng 60kg nữ. Trận thứ hai: Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo ở hạng 60kg nam. Hai trận, hai đối thủ Trung Quốc, hai hạng cân khác nhau, cùng một kết cục. Đây là tín hiệu cấu trúc mạnh nhất trong toàn bộ bản tin, và nó không phải chuyện ngẫu nhiên của một ngày thi đấu.

Trận thứ ba: Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei ở hạng 65kg nam. Đối thủ Iran. Với người theo dõi sanda lâu năm, đây là một cặp đấu có logic riêng. Sanda Iran được xây trên nền vật và các môn vật cổ truyền, nơi kỹ năng quật ngã và giữ thăng bằng trong tình huống va chạm được rèn từ rất sớm. Một vận động viên Việt Nam ở hạng 65kg gặp đối thủ Iran thường phải đối mặt với bài toán: giữ khoảng cách để không bị bắt chân, và không để bị đẩy vào thế mất thăng bằng khi áp sát.

Bản tin không cho biết trận đó diễn ra thế nào. Không có mô tả hiệp đấu, không có mô tả đòn quyết định, không có điểm số. Vì vậy tôi không thể nói vận động viên Việt Nam thua vì lý do kỹ thuật gì. Tôi chỉ có thể nói điều mà dữ liệu cho phép: thua một đối thủ Iran ở hạng 65kg là kết quả nằm trong chuỗi đối đầu quen thuộc của sanda châu lục.

Nhìn cả bốn trận cùng lúc, một mô hình hiện ra. Việt Nam đưa được bốn vận động viên vào bán kết — một con số thể hiện chiều sâu thật của chương trình đào tạo. Nhưng trong số bốn người đó, chỉ một người vượt qua được bán kết, và ba người còn lại đều dừng ở đúng ranh giới mà luật cho phép họ nhận huy chương. Đó là chân dung của một chương trình mạnh ở tầng khu vực, chưa chạm được tầng đỉnh châu lục.

Tôi gọi đây là mô hình “nhiều suất bán kết, ít suất chung kết”. Nó không phải lời chê. Nó là một phép đo.

Tấm HCĐ taolu và một phép đo khác

Dương Thúy Vi nhận HCĐ ở nội dung kiếm và thương. Cô được mô tả là một võ sĩ kỳ cựu, và đây là dữ kiện duy nhất trong toàn bộ bản tin liên quan đến yếu tố tuổi nghề.

Với taolu, chữ “kỳ cựu” mang ý nghĩa khác với đối kháng. Một võ sĩ đối kháng lớn tuổi mất dần khả năng chịu đòn và tốc độ phản xạ. Một vận động viên taolu lớn tuổi đối mặt với hai giới hạn: trần độ khó — những cú nhảy, cú xoay, cú tiếp đất đòi hỏi khớp và gân ở tình trạng gần như hoàn hảo — và khả năng giữ ổn định chất lượng thực hiện qua nhiều lần trình diễn liên tiếp.

Một vận động viên taolu kỳ cựu thường chuyển dịch trọng tâm từ độ khó tối đa sang chất lượng thực hiện. Họ không cố nhảy cao hơn người trẻ; họ cố làm ít lỗi hơn người trẻ. Với một hội đồng giám khảo chấm theo hai trục độ khó và thực hiện, chiến lược đó hoàn toàn hợp lý.

Điều tôi không có là biên độ điểm. Bản tin không nêu cô được bao nhiêu điểm, người đoạt HCV được bao nhiêu, khoảng cách là bao xa. Với taolu, khoảng cách đó quan trọng hơn cả thứ hạng. Một tấm HCĐ kém HCV nửa điểm là câu chuyện hoàn toàn khác với một tấm HCĐ kém HCV hai điểm.

Tôi nêu điểm này vì đó là cách tôi buộc mình phải đọc mọi kết quả taolu. Người ta nhớ bàn thắng; với taolu, người ta nhớ bài biểu diễn. Nhưng cái quyết định thứ hạng là những con số nằm trong bảng điểm mà không ai in ra.

Có một điểm nữa đáng ghi. Taolu là nội dung mà Trung Quốc thống trị gần như tuyệt đối, bởi đây là môn bắt nguồn từ chính truyền thống võ thuật của họ. Một tấm HCĐ taolu của một vận động viên không phải người Trung Quốc vì thế có giá trị biểu tượng cao hơn trọng lượng thứ hạng của nó. Nó chứng minh rằng ở một nội dung bị chi phối bởi một quốc gia, vẫn có chỗ cho người khác đứng trên bục.

Nhưng tôi vẫn không thể biến điều đó thành một kết luận về sức mạnh. Một tấm HCĐ taolu là một điểm dữ liệu. Một điểm dữ liệu không tạo thành xu hướng.

Bức tường Trung Quốc và bài toán ném của Iran

Trước khi hỏi ai thắng, hãy hỏi ai giữ kỷ luật. Trong wushu châu lục, câu trả lời cho câu hỏi thứ hai gần như luôn là Trung Quốc, và câu trả lời đó không phải chuyện cảm tính.

Trung Quốc có chiều sâu ở gần như mọi nội dung wushu, cả sanda lẫn taolu, ở cả nam lẫn nữ, trải đều qua các hạng cân. Chiều sâu đó tạo ra một hiệu ứng cụ thể trong bốc thăm: các vận động viên mạnh của những quốc gia khác thường xuyên bị đẩy vào cùng nhánh với vận động viên Trung Quốc, và hệ quả là họ gặp nhau ở bán kết hoặc chung kết. Với Việt Nam, điều đó có nghĩa là trần huy chương màu vàng thường bị chặn bởi một đối thủ Trung Quốc.

Hai trận thua của Thu Thủy và Văn Đoàn ở hạng 60kg là biểu hiện trực tiếp của cấu trúc đó. Cùng một hạng cân nam và nữ, cùng một quốc gia đối thủ, cùng một vòng đấu. Nếu chỉ có một trận, tôi sẽ ghi là trùng hợp. Hai trận ở hai hạng cân khác nhau thì tôi ghi là mô hình.

Iran là biến số thứ hai. Sanda Iran không phải một chương trình phụ; đó là một trong những trung tâm sanda mạnh nhất châu lục, với nền tảng vật học đường rất dày. Sự hiện diện của Iran trong danh sách đối thủ đánh bại vận động viên Việt Nam xác nhận một điều: sanda châu lục là một đấu trường đa cực, nơi ít nhất ba nhóm quốc gia đang chia nhau huy chương — Trung Quốc ở tầng trên, Iran và một số quốc gia Trung Á ở tầng giữa, và nhóm Đông Nam Á gồm Việt Nam, Indonesia ở tầng bám đuổi.

Trong cấu trúc ba tầng đó, Việt Nam đang ở đâu? Bốn suất bán kết cho thấy Việt Nam không còn là khách lạ. Ba thất bại trước Trung Quốc và Iran cho thấy Việt Nam chưa vào được tầng trên. Khoảng cách nằm ở đâu thì bản tin không nói, và tôi sẽ không tự điền vào chỗ trống đó.

Có một giả thuyết định hướng tôi cân nhắc, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định: các hạng cân nhẹ của Việt Nam — 56kg và 60kg — có vẻ là nơi chương trình đào tạo cho kết quả tốt nhất, còn hạng 65kg là nơi chiều sâu mỏng hơn. Nếu đúng, đó là vấn đề về nguồn lực thể hình và về nguồn tuyển, không phải về chiến thuật. Nhưng với dữ liệu hiện có, tôi để nó ở dạng giả thuyết.

Thể lực, chấn thương và vòng đời vận động viên

Bản tin không nêu tuổi, không nêu quãng thời gian thi đấu đỉnh cao, không nêu lịch sử chấn thương của bất kỳ vận động viên sanda nào. Đây là một khoảng trống thật, không phải một suy luận yếu.

Điều tôi có thể nói về mặt cấu trúc: sanda là môn cho phép ném ngã, và rủi ro chấn thương của nó tập trung vào các sự kiện cấp tính — những cú quật, những cú tiếp đất, những lần mất thăng bằng ở tốc độ cao. Hồ sơ rủi ro này khác về bản chất so với quyền Anh, nơi rủi ro chính là tổn thương đầu tích lũy qua hàng trăm hiệp đấu. Ở sanda, số hiệp mà một vận động viên thi đấu trong cả sự nghiệp ít hơn nhiều, và trọng tài can thiệp sớm hơn trong các tình huống nguy hiểm.

Rủi ro cắt cân cũng thấp hơn so với các môn đối kháng chuyên nghiệp. Các hạng 56kg, 60kg, 65kg là hạng nhẹ, nhưng quy trình cân của đại hội nghiêm ngặt và không cho phép kiểu cắt nước cực đoan thường thấy trong MMA. Bản tin cũng không nêu bất kỳ vấn đề nào liên quan.

Với taolu, rủi ro nằm ở khớp và gân, đặc biệt là đầu gối và cổ chân, do khối lượng cú nhảy và cú tiếp đất. Một vận động viên taolu kỳ cựu như Dương Thúy Vi mang theo loại hao mòn này nhiều hơn một vận động viên trẻ. Chữ “kỳ cựu” trong bản tin vì vậy là một tín hiệu về quản lý tải tập luyện, không phải về khả năng chịu đòn.

Nhưng rủi ro lớn nhất của nhóm vận động viên này không nằm ở y học. Nó nằm ở cấu trúc tài trợ. Trong hệ thống thể thao nhà nước, suất đội tuyển quốc gia là nguồn thu nhập chính của vận động viên. Một kết quả không huy chương có thể đồng nghĩa với việc mất suất đó trong chu kỳ tiếp theo. Đây là rủi ro hệ thống có thật, nhưng không xuất hiện trong bản tin, bởi bản tin chỉ ghi kết quả thi đấu.

Ai trả tiền cho một tấm HCĐ

Đại hội châu lục không phải một sự kiện thương mại kiểu giải đấu quyền anh chuyên nghiệp. Không có tiền thưởng từ chính sự kiện. Không có hợp đồng chuyển nhượng. Không có thị trường tự do vận động viên. Quyền phát sóng được gói chung và thuộc về ban tổ chức cùng hội đồng châu lục, tiền vé thuộc về nước chủ nhà, và wushu không nằm trong danh sách nội dung có doanh thu riêng.

Nguồn thu của vận động viên đến từ ba chỗ: lương nhà nước, hỗ trợ của liên đoàn, và tiền thưởng huy chương. Tiền thưởng huy chương là phần biến động nhất, và nó thường được công bố sau đại hội. Đây là lý do tôi luôn theo dõi các thông báo thưởng sau mỗi kỳ đại hội: đó là chỉ báo rõ nhất cho thấy hệ thống đang đo lường thành tích bằng gì.

Với bốn tấm HCĐ và ít nhất một tấm HCB, tổng giá trị tài chính của ngày thi đấu đó phụ thuộc hoàn toàn vào khung thưởng mà cơ quan quản lý thể thao quốc gia áp dụng. Bản tin không nêu con số nào. Tôi cũng không suy đoán.

Điều tôi ghi nhận về mặt cấu trúc: ở hệ thống tài trợ nhà nước, thành tích huy chương vận hành như một chỉ số đầu vào cho ngân sách chu kỳ sau. Một ngày có nhiều huy chương tạo ra một tín hiệu tài trợ tích cực, bất kể màu huy chương. Và điều đó, về mặt quản lý, có ý nghĩa quan trọng hơn màu huy chương đối với tương lai gần của bộ môn.

Góc phản trực giác: cơn mưa được lập trình một phần

Giờ đến phần tôi cho là quan trọng nhất, và cũng là phần dễ gây khó chịu nhất.

Cách đóng khung “cơn mưa huy chương” là một cách đóng khung lạc quan có chủ đích: nó gom một suất chung kết, một tấm HCĐ taolu, và ba tấm HCĐ được đảm bảo bởi luật, rồi trình bày tất cả như một khối thành tích đồng nhất. Khối đó đúng về số học và gây ấn tượng về mặt cảm xúc. Nhưng nó che mất một thực tế đơn giản: trong ngày thi đấu đó, không có vận động viên Việt Nam nào được ghi nhận là đã đánh bại một đối thủ thuộc tầng đỉnh Trung Quốc hoặc Iran.

Ba tấm HCĐ có được nhờ luật trao huy chương cho cả hai vận động viên thua bán kết. Suất chung kết có được nhờ một trận thắng trước đối thủ Indonesia. Tấm HCĐ taolu có được trong một nội dung bị Trung Quốc chi phối. Không dòng nào trong đó nói rằng Việt Nam đã vượt qua bức tường.

Tôi không viết điều này để hạ thấp thành tích. Tôi viết nó vì bức tường vẫn đứng nguyên, và mọi phân tích về wushu Việt Nam sẽ sai nếu bỏ qua nó. Bốn suất bán kết là một thành tựu về chiều sâu. Nhưng chiều sâu bán kết và sức mạnh chung kết là hai thứ khác nhau, và bảng huy chương không phân biệt chúng.

Những con số không biết nói dối, chỉ là ta chưa hỏi đúng cách. Câu hỏi đúng ở đây không phải là Việt Nam giành được bao nhiêu huy chương trong ngày 23 tháng 9. Câu hỏi đúng là trong bốn vận động viên vào bán kết, có bao nhiêu người đã đánh bại một đối thủ Trung Quốc để đi tiếp. Câu trả lời là không có ai. Đó mới là dữ liệu cần đọc.

Và đây là chỗ giả thuyết về nhánh đấu trở nên quan trọng. Nếu Đinh Văn Tâm được xếp ở nhánh không có đối thủ Trung Quốc và vào được chung kết, thì phần lớn giá trị của suất chung kết đó nằm ở cấu trúc bốc thăm, chứ chưa chắc đã nằm ở bước nhảy về trình độ. Tôi không có đủ dữ liệu để khẳng định điều này. Nhưng với tư cách người ghi chép, tôi buộc phải ghi nó ra như một giả thuyết cần kiểm chứng.

Đó là lý do tôi giữ nguyên tắc của mình: mỗi con số xuất hiện trong bài phải đi kèm câu hỏi về thứ mà nó bỏ sót.

Điều cần theo dõi tiếp

Trận chung kết hạng 56kg nam ngày 24 tháng 9 là điểm dữ liệu duy nhất có khả năng viết lại toàn bộ câu chuyện của ngày hôm trước.

Nếu Đinh Văn Tâm thắng, câu chuyện “cơn mưa huy chương” có thêm một tấm HCV, và nó chuyển từ bản tin kết quả thành một cột mốc. Nếu Tâm thua, câu chuyện sẽ được viết lại theo hướng khác: một tấm HCB vượt kỳ vọng. Cả hai phiên bản đều đã nằm trong đầu người biên tập trước khi trận đấu bắt đầu, và đó là điều tôi luôn muốn ghi vào sổ trước khi đọc kết quả.

Mỗi mùa giải là một chương, tôi chỉ là người giữ dấu trang.

Ba tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong những tháng tới:

Thứ nhất, bảng tổng sắp wushu của Việt Nam ở các kỳ đại hội trước. Chỉ khi đặt ngày 23 tháng 9 lên cạnh các kỳ đại hội trước đó, tôi mới biết đây là bước tiến hay một ngày bình thường được trình bày đẹp.

Thứ hai, cấu trúc nhánh đấu ở các giải châu lục tiếp theo. Nếu vận động viên Việt Nam tiếp tục bị xếp cùng nhánh với Trung Quốc ở bán kết, thì trần huy chương màu vàng vẫn là một vấn đề cấu trúc, không phải vấn đề phong độ.

Thứ ba, các quyết định thưởng và phân bổ suất đội tuyển sau đại hội. Đó là nơi cho thấy hệ thống đang đọc thành tích này như thế nào, và cũng là nơi vận động viên biết mình còn được đầu tư hay không.

Sổ tay của tôi còn trống vài trang. Tôi để dành chúng cho ba tín hiệu đó.